Legendy gołębskie o powstaniu styczniowym

krzyz na legnicy

Źródło zdjęcia: Piękno kapliczek, figur i krzyży przydrożnych. Gmina Puławy, Góra Puławska 2014, s.38. 

Jest takie miejsce, na którym nikt się nie osiedlił, jest taki plac, nad którym od niepamiętnych czasów góruje drewniany krzyż. I jest zapomniana historia, z której zostały tylko fragmenty o krwawej bitwie, trupie w wierzbie i skarbie powstańców styczniowych. Duch miejsca wciąż tam przebywa i strzeże tych tajemnic.

Tam, gdzie kończy się jezioro Gruszka na wolnej przestrzeni między ulicą Kolejową a ulicą Żuławy, stoi drewniany krzyż przywieziony z placu przed kościołem. Został ustawiony na miejscu starego, również drewnianego krzyża, na którym wyryto napis: „Od powietrza, głodu, ognia i wojny, wybaw nas Panie”. To miejsce nieprzypadkowe, starsi mieszkańcy Gołębia nazywają je „Legnicą”, bo właśnie tu poległo najwięcej żołnierzy w potyczce polsko-rosyjskiej w czasie powstania styczniowego.

Potyczka w Gołębiu

Prawdopodobnie po bitwie pod Żyrzynem, w okolicach gołębskich zabudowań wiejskich, jeden oddział powstańców napotkał jeden oddział żołnierzy rosyjskich. Rozpętała się walka. Potyczka ta była tak mała, że nie wspomina o niej żadne opracowanie historyczne o walkach z lat 1863-1864. A jednak w pobliżu krzyża znaleziono zbiorowy grób żołnierzy:

[Krzyż] postawiony na miejscu upamiętniającym pochówek większej ilości żołnierzy nieznanej armii, których szczątki zostały w tym miejscu odkopane, a następnie przeniesione na cmentarz.

Piękno kapliczek, figur i krzyży przydrożnych. Gmina Puławy, Góra Puławska 2014, s.38.

Podobno walka była bardzo krwawa. Dlatego dawni mieszkańcy Gołębia napisali na krzyżu słowa znanej pieśni Od powietrza, głodu, ognia i WOJNY, wybaw nas Panie”.

krzyz

Źródło zdjęcia: Piękno kapliczek, figur i krzyży przydrożnych. Gmina Puławy, Góra Puławska 2014, s.38. 

Zgodnie ze zwyczajem na polu bitwy zostali pochowani wrogowie. Ciała żołnierzy polskich zapewne spoczywają na cmentarzu.

Nie ma już starego krzyża, jest ten z napisem „Zbaw mnie”, przeniesiony z przykościelnego placu.

Trup w wierzbie

W czasie walki ranny polski żołnierz schronił się w wierzbie:

Jeden z oddziałów powstańczych napotkał w pobliżu wioski oddział carski. Wywiązała się potyczka. Jeden z powstańców, kurier lub ktoś z dowodzących, schował się do spróchniałego od wewnątrz pnia drzewa. Ranny wcześniej lub postrzelony przypadkowym pociskiem, zmarł nie opuszczając schronienia. Jego szkielet został znaleziony kilka lat później. Traf chciał, że przy szkielecie znaleziono również teczkę z dokumentami, a w nich listę osób popierających i biorących udział w powstaniu. Na liście był między innymi proboszcz miejscowej parafii, wciąż w niej rezydujący. Finał tej historii był taki, że księdzu urządzono „zdrowotny spacer do wód syberyjskich” za udział w powstaniu, kilka lat po jego stłumieniu.

Źródło informacji: wpis na forum: http://genealodzy.pl/PNphpBB2-printview-t-19512-start-0.phtml

Kilka lat po powstaniu styczniowym, jedynie w 1868 roku, w księdze zmarłych zapisano dwa akta zgonów osób o nieznanym nazwisku:

Akt zgonu nieznanej osoby

WPIS NR 10, GOŁĄB, OSOBA NIEZNANA

14/26 lutego 1868 r.

(…) tego dnia świadkowie znaleźli w Gołębiu martwego mężczyznę o nieznanym imieniu, nazwisku i pochodzeniu , którego nikt nie znał.

Akt zgonu nieznanej osoby dostępny w Archiwum Państwowym w Lublinie, link do skanu tu

Akt zgonu nieznanej osoby

WPIS NR 21, GOŁĄB, OSOBA NIEZNANA

05/17 marca 1868 r.

(…) świadkowie w dniu 04/16 marca 1868 r. znaleźli w Gołębiu martwego mężczyznę o nieznanym imieniu, nazwisku i nieznanego wyznania i pochodzenia, którego nikt nie znał.

Akt zgonu nieznanej osoby dostępny w Archiwum  Państwowym w Lublinie, link do skanu tu.

Księgi z lat późniejszych (70. i 80. XIX wieku) nie zawierają wpisów zgonów osób NN. Być może któryś z tych zapisów odnosi się do powstańca styczniowego znalezionego w dziupli w wierzbie, ale brakuje zbyt wielu informacji, aby to ustalić. Akta zgonu były sporządzane według określonej formuły i bardzo rzadko pojawiają się dodatkowe dane o przyczynie zgonu lub miejscu śmierci. Rok 1868 to czas represji popowstaniowych, księgi metrykalne zaczynają być spisywane w języku rosyjskim, pochówek polskiego uczestnika walki o wolność mógł być niemile widziany.

Ksiądz skazany na Syberię

W czasie powstania styczniowego proboszczem w Gołębiu był ks. Ignacy Gawlikowski, który zmarł w wieku 74 lat w Gołębiu w 1866 roku (na podstawie aktu zgonu) i został pochowany na tutejszym cmentarzu parafialnym. Informacja o księdzu skazanym na Syberię nie może się odnosić do niego. Ale jest trochę prawdy w tym, że duszpasterz pracujący w Gołębiu pomagał powstańcom:

Współpracownikiem powstańców był też późniejszy proboszcz popkowicki ks. Józef Grzybowski. Po święceniach kapłańskich w 1854 r. był wikarym w Gołębiu a następnie w Mełgwi. Od roku 1866 pełnił obowiązki proboszcza w Popkowicach. Władze rosyjskie zanotowały w 1867 r., iż był on sympatykiem powstania i w związku z tym określano go „nieprawomyślnym”. Ks. Grzybowski zmarł 14 lutego 1876 r. w Popkowicach, gdzie został pochowany.

Anna Wnuk, Wydarzenia i uczestnicy powstania styczniowego z okolic Urzędowa, „Głos ziemi Urzędowskiej” 2013, s. 23, http://gokurzedow.pl/u/gzu13/2.pdf. 

Księdzem wspierającym powstańców był również urodzony w Gołębiu Józef Głogaczewski:

Księdzem, który wspierał powstańców był też Józef Głogaczewski, który urodził się 23 lutego 1823 r. we wsi Gołąb. Od roku 1851 był wikariuszem w Urzędowie, natomiast od 1852 r. pracował w Boiskach. Komisja Śledcza przy namiestniku Królestwa w 1865 r. określiła go sympatykiem powstania, na którego emisariusze Rządu Narodowego „mogli zawsze liczyć”, zyskując jego radę lub przytułek. Mimo podejrzeń pozostał w parafii w Boiskach do grudnia 1877 r., a następnie został administratorem w Fajsławicach. Tam zmarł 15 marca 1893 r.55.

Anna Wnuk, Wydarzenia i uczestnicy powstania styczniowego z okolic Urzędowa, „Głos Ziemi Urzędowskiej” 2013, s. 23, http://gokurzedow.pl/u/gzu13/2.pdf.

Poza tym od roku 1869 z ksiąg metrykalnych znikają podpisy księdza Tymoteusza Zawady, administratora parafii Gołąb, albo został przeniesiony do innej parafii, albo to on był kapłanem zesłanym na Syberię.

Skarb powstańców

Dalsza część legendy mówi o tym, że podobno z potyczki w Gołębiu uratowało się tylko trzech żołnierzy polskich. To właśnie oni przewieźli i ukryli skarb w Motyczu. Legendę o skarbie powstańców potwierdza relacja Czesława Maja z Motycza, ale według niej powstańcy uciekli spod Żyrzyna:

Po pierwszej wojnie światowej przyjechał z Francji weteran, który był w czasie powstania styczniowego tutaj. Iii znał dziedzica, z… ze dworu, z Motycza. I później ich oddział był rozbity pod Żyrzynem, przez Kozaków kubańskich. I ich trzech uratowało się. I przywieźli, bo oni… konnica była. Przywieźli na koniach taką skrzynkę, do Motycza Leśniego. I… tam rosło w Motyczu trzy dęby obok siebie. I jak środkowy dąb, cień był, na w uroczystość Pańskiego Przemienienia, szóstego sierpnia, w południe, to w tym kierunku, dalej troche była zakopana ta skrzynka. I, on szukał tego. Ale… nie wiadomo… za pięćdziesiąt lat przyjechał to w tej skrzynce były… część… rubli złotych, tego skarbu powstańczego, sztandar powstańczy, jakieś akta półkowe. Tak. Ale to nie wiadomo, bo późnij, jak budowano tą linię kolejową, te dęby były wycięte i tych dębów już nie było jak on przyjechał. I… cy ktoś wykopał co, cy to leży do dziś dnia? Nie wiadomo. Tak. To był taki skarb powstańczy.

Czesław Maj, Legenda o skarbie powstańczym, [w:] Archiwum Programu Historia Mówiona, http://biblioteka.teatrnn.pl/dlibra/dlibra/doccontent?id=46290&dirids=1.

Potyczka pod Gołębiem

Trudno dokładnie ustalić, kiedy miała miejsce. Można sądzić, że odbyła się po bitwie pod Żyrzynem 8 sierpnia 1863 roku – oddział rosyjski kierował się do twierdzy Dęblin, a oddział polski miał przekroczyć Wisłę, dlatego żołnierze obu armii mogli się spotkać w Gołębiu. Natomiast inne źródło, biografia Józefa Lenieckiego, wskazuje na rok 1864:

(…) mjr Józef Leniecki, urodził się w 1839 roku w Warszawie. W młodości był rosyjskim oficerem, ale wstąpił do organizacji Polskiego Państwa Podziemnego i na rozkaz gen. Zygmunta Padlewskiego organizował powstanie w okolicy Rawy Mazowieckiej, Opoczna i Łowicza. Przeszedł szlak bojowy, uczestnicząc lub dowodząc w szeregu bitwach z okupantem, m. in. pod Bolimowem, Małogoszczą, Pieskową Skałą, Kobylanką, Turobinem, Chełmem, Kockiem i Krzywdą. Po bitwie pod Gołębiem w 1864 r. przekroczył kordon austriacki, gdzie w Krakowie został aresztowany przez zaborcę i osadzony w więzieniu w Ołomuńcu, skąd uciekł udając się na emigrację do Francji i Turcji. Tam, pod pseudonimem Iskinder Bej budował drogi i urządził żeglugę parową w Bagdadzie w Mezopotamii. Do okupowanej Polski powrócił pod koniec XIX w. i podjął pracę jako inżynier górnik w przemyśle naftowym na Podkarpaciu. Zmarł w 1909 roku w wieku 70 lat. Dziewięć lat później Polska odzyskała niepodległość.

Mariusz Rombel, Bitwa oddziału Józefa Jankowskiego pod Uścieńcem k. Łaskarzewa stoczona w dniu 10 listopada 1863 r. Wykład w kościele pw. Podwyższenia Krzyża Św. w Łaskarzewie, 4 października 2013 r., http://www.naszesprawy.info.

Legenda o potyczce polsko-rosyjskiej w czasie powstania styczniowego w Gołębiu wciąż pozostaje jedynie tajemniczą opowieścią.

Opracowała Małgorzata Daniłko


Bibliografia:

  1. Czesław Maj, Legenda o skarbie powstańczym, [w:] Archiwum Programu Historia Mówiona, http://biblioteka.teatrnn.pl/dlibra/dlibra/doccontent?id=46290&dirids=1, [dostęp 20.02.2017].
  2. Mariusz Rombel, Bitwa oddziału Józefa Jankowskiego pod Uścieńcem k. Łaskarzewa stoczona w dniu 10 listopada 1863 r. Wykład w kościele pw. Podwyższenia Krzyża Św. w Łaskarzewie, 4 października 2013 r., http://www.naszesprawy.info, [dostęp: 20.02.2017].
  3. Anna Wnuk, Wydarzenia i uczestnicy powstania styczniowego z okolic Urzędowa, „Głos Ziemi Urzędowskiej” 2013, s. 23, http://gokurzedow.pl/u/gzu13/2.pdf, [dostęp: 20.02.2017].
  4. Stanisław Zieliński, Bitwy i potyczki 1863-1864; na podstawie materiałów drukowanych i rękopiśmiennych Muzeum Narodowego w Rapperswilu, Rapperswil 1913.
  5. Piękno kapliczek, figur i krzyży przydrożnych. Gmina Puławy, Góra Puławska 2014, s.38.
  6. Wpis na stronie: http://genealodzy.pl/PNphpBB2-printview-t-19512-start-0.phtml, [dostęp: 20.02.2017].

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *