Starostwo Niegrodowe Gołąb/Gołąbie to nazwa określająca majątek królewski, dzierżawiony przez ważnych urzędników państwowych. Powstało w II połowie XVI wieku i obejmowało kilka wsi: Gołąb (wtedy Gołąbie), Skoki, Bałtów, Wólkę Gołębską z przewozem zwanym Gromki (lub Gronki) oraz Nieciecz. W II połowie XVIII wieku w granicach starostwa gołąbskiego została zbudowana wieś Bonów. Borowa wraz z Matygami i Kudłowem (dziś nieistniejącym) stanowiła inny majątek ziemski, bardzo stara wieś Niebrzegów również nie wchodziła w skład starostwa gołąbskiego, ale podobnie jak Borysów, stanowiła część majątku żyrzyńskiego. Starostwo zostało wytyczone na gruntach, które w średniowieczu należały do Gołębia i na których z czasem powstały mniejsze osady: Soki, Bałtów, Nieciecz, Wólka Gołębska.
Starostwo Niegrodowe Gołąb/Gołąbie było starostwem wiejskim, rozciągającym się na terenie nizinnym, graniczącym z rzeką Wisłą i Wieprzem. Wśród budynków wyróżniających się w krajobrazie XVIII-wiecznego starostwa, można wyróżnić, poza zespołem sakralnym i dworem dzierżawcy, karczmy, spichlerze, cegielnie i młyny.
Młyny znajdujące się w starostwie gołąbskim, były młynami wodnymi i ich większa ilość znajdowała się na rzece Wieprz niż na Wiśle. W 1771 roku w samym Gołębiu nie było młyna. Na terenie starostwa istniały wtedy trzy młyny, jeden w Wólce Gołębskiej, drugi w Niecieczy, a trzeci w Skokach. Najstarszy młyn znajdował się właśnie w Skokach. W lustracji nie podano nazwisk młynarzy, jedynie imiona. W Niecieczy i w Skokach młynarze mieszali blisko młyna.
Młyn w Skokach
Skoki nad Wieprzem to miejscowość o długich tradycjach młyńskich. Młyn istniał tu w 1565 roku i należał do starosty gołąbskiego:
„Młyn na wagach. Jest […] na rzece Wyeprzu we wsi JKM Skokach, który należy natenczas do Gołębya”
Lustracja województwa sandomierskiego 1564–1565, Wrocław 1963, s. 244.
Młyn na wagach to inaczej młyn „wiszący, zawieszony”. W lustracji z 1615 roku odnotowano, iż był stary młyn w Skokach, „który Wieprz zatopił”, zbudowano nowy „łodziasty”.
W 1771 roku w Skokach młynarzem był mężczyzna imieniem Lenard.
„Młyn pływający na rzece Wieprzu za wsią Skokami. Ten młyn stary, porządek jednak we wszytskiem mający. Mieszkanie młynarza jest wcale złe i tego nowego potrzeba. Młynarz, prócz miarek, które arendarz bierze, corocznie z folwarku danych wieprzków dwóch”.
Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Skarbu Koronnego, seria 11 ASK LVI – Inwentarz Starostw, Inwentarz starostwa gołąbskiego. Województwo lubelskie, sygn. 75, s. 25.
Młyn w Niecieczy
Młynarzem w Niecieczy był mężczyzna o imieniu Kasper. Młyn był większy niż w Wólce Gołębskiej.
„Młyn pływający na Wieprzu o dwóch kołach i tyluż kamieniach, dobry. Młynarz ma chałupę blisko niego, częścią w węgieł, częścią też w słupy postawioną, już nadpsutą, słomą pokrytą o jednej izbie i komorze. Ten młynarz, oprócz miarek, które arendarz wybiera, karmi na dwór dwóch wieprzków corocznie, a te z folwarku wsadzają”.
Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Skarbu Koronnego, seria 11 ASK LVI – Inwentarz Starostw, Inwentarz starostwa gołąbskiego. Województwo lubelskie, sygn. 75, s. 25.
Poddani starostwa mieszkający w Niecieczy byli zobowiązani do naprawy młyna: „Młyn w Niecieczy, jeśli poprawy potrzebuje, pomagają”.
Młyn w Wólce Gołębskiej
Młyn w Wólce Gołębskiej w 1771 roku był budynkiem nowym:
„Młyn pływający na Wiśle, nowy, dobry, pod Wólką Gołębską, o jednym kole, do arendy gołąbskiej przyłączony, do której także jest trzech poddanych ciągłych z Gołębia, ci poddani odbywają dzień do arendy, w jednym tygodniu dwa dni, a w drugim jeden”.
Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Skarbu Koronnego, seria 11 ASK LVI – Inwentarz Starostw, Inwentarz starostwa gołąbskiego. Województwo lubelskie, sygn. 75, s. 22
Poddani starostwa gołąbskiego byli zobowiązani do prac przy młynach bez pańszczyzny: „Pomoc do młynów wodnych, gdy tego potrzeba, bez pańszczyzny ci poddani są winni”.
W 1771 roku w Wólce Gołębskiej młynarz obowiązany był także do utrzymania dwóch wieprzków dworskich.
W starostwie gołąbskim młynarze, podobnie jak karbowi, gajowi, kowale, wyróżniali się w środowisku wiejskim. Na ogół cieszyli się szacunkiem, ale często posądzano ich o skąpstwo i kontakty z siłami nieczystymi. Młynarze często mieszkali poza wsią, przy młynie nad rzeką. Nie byli obciążeni pańszczyzną i mogli prowadzić swoje gospodarstwo, wiodło im się lepiej, niż innym chłopom we wsi, stanowili zamknięty krąg społeczny. Sam młyn był miejscem licznych spotkań, tu wymieniano się nowinkami oraz zawierano transakcje handlowe.
Bibliografia:
- Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Skarbu Koronnego, seria 11 ASK LVI – Inwentarz Starostw, Inwentarz starostwa gołąbskiego. Województwo lubelskie, sygn. 75.
- Archiwum Główne Akt Dawnych, Metryka Koronna, sygn. 99 B, Archiwum Skarbu Koronnego XLVI – Lustracje, rewizje i inwentarze dóbr królewskich, Starostwo Stężyckie, Villa Gołąb.
- „Lustracja województwa sandomierskiego 1564–1565″, Wrocław 1963, s. 244