Miejscowości położone w pobliżu Gołębia łączy wspólna historia. Gołąb był dominującym miejscem osadniczym, tu znajdował się wczesnośredniowieczny ośrodek parafialny, a z czasem także siedziba Starostwa Niegrodowego Gołąb. Bardzo starymi miejscowościami są osady wymienione w dokumencie z 1419 roku, dotyczącym połączenia dwóch części probostwa parafii Gołąb, należały do nich między innymi: Niebrzegów, Kośmin, Borysów, Żyrzyn. Natomiast Skoki i Bałtów powstały na gruncie lasów należących do dóbr królewskich Gołąb. W XVI wieku powstały tu dwie miejscowości: Nieciecz i Wólka Gołębska. W pobliżu Gołębia były wisie, które dziś już nie istnieją, w XVII wieku powstał Kudów, a w XVIII wieku Bonów. Nie zachowały się dokumenty dotyczące lokacji tych osad, niektóre z nich, jak Skoki, Bałtów, Nieciecz, Wólka Gołębska, Bonów wchodziły w skład Starostwa Niegrodowego Gołąb, pozostałe stanowiły majątek szlachecki. Nazwy osad prawdopodobnie wywodzą się od staropolskich imion oraz cech topograficznych związanych z tym rejonem.
Etymologia nazw miejscowości aktualnie wchodzących w skład parafii Gołąb
Gołąb – nazwa może mieć pochodzenie topograficzne (np. istnienie w tej okolicy gniazd gołębi lub głambi wiślanych) lub dzierżawcze, wskazujące na osobę pierwszego właściciela Gołębia/Gołąba. W łacińskich źródłach nazwę tej miejscowości zapisywano jako np. Chalube, Holube, Golambe, Golambye. W źródłach polskich jeszcze w XVII wieku wieś odnotowywano jako Gołąbie, stąd nazwy takie jak: starostwo gołąbskie i konfederacja gołąbska.
Borowa – znaczenie dzierżawcze od nazwy osobowej Bor (od imienia Borzywój lub Borzysław) lub znaczenie topograficzne od słowa bory, pierwsza zapisana informacja o Borowej pochodzi z 1420 roku i dotyczy sprzedaży tej wsi. Osada zawsze należała do dóbr szlacheckich.
Borowina – nazwa o znaczeniu topograficznym, oznaczająca lasek sosnowy. Pierwsze wzmianki o folwarku Borowina pochodzą z II poł. XIX wieku.
Matygi – dawniej osada zapisywana jako Malygi, Motygi. Nazwa pochodzi od imienia Maciej lub Mateusz lub od słowa matka. Wieś szlachecka należąca do dóbr dęblińskich.
Niebrzegów – nazwa wisi pochodzi od jej położenia „nad brzegiem” rzeki. Notowana w parafii Gołąb już w 1419 roku i zapisana jako Wybrzegów, w 1787 roku mieszkało tu 118 osób, w tym 17 Żydów. W Niebrzegowie znajdowała się przystań promowa. Wieś należała do parafii w Gołębiu, do dóbr żyrzyńskich, a po powstaniu listopadowym, do dóbr dęblińskich. Pobliskie Obłapy były przysiółkiem, który z czasem stał się samodzielną osadą. W 1921 roku wieś miała 7 domów i 27 mieszkańców. Niebrzegów do dziś należy do parafii w Gołębiu.
Nieciecz – nazwa o znaczeniu topograficznym od słowa nieciecz „małe jeziorko w łąkach ze stojącą wodą”, pisana jako Nieciecza. Mała osada królewska w granicach starostwa gołąbskiego, powstała w XVI wieku na gruntach piaszczystych.
Skoki – od nazwy osobowej Skok, w średniowieczu znajdował się tu dwór, w którym zatrzymywał się król Władysław Jagiełło. Osada została utworzona na terenach lasów należących do starostwa gołąbskiego. Wieś należała do dóbr królewskich.
Wólka Gołębska – nazwa Wólka pochodzi od słowa wolnizna, czyli zwolnienia pierwszych mieszkańców z czynszu, osada notowana od około 1564 roku w dobrach starostwa gołąbskiego.
Etymologia nazw wybranych miejscowości już nienależących do parafii w Gołębiu:
Bałtów – w średniowieczu wchodził w skład klucza dóbr królewskich Gołąb. Nazwa miejscowości pochodzi od imienia Baluty i dawniej brzmiała Balutów. Wieś powstawała około 1470 roku. Należała do Starostwa Niegrodowego Gołąb a do 1945 roku do parafii Gołąb.
Bonów – nieistniejąca wieś, nazwa utworzona od imienia Bon, być może od psa Bonusia, pochowanego na piaszczystych wydmach w okolicy Bonowa, którego właścicielką była Katarzyna z Zamojskich Mniszchowa. Wieś powstała pod koniec lat 60. XVIII wieku w granicach starostwa gołąbskiego. Wieś została wysiedlona pod poligon lotniczy w latach 30. XX wieku.
Borysów – nazwa pochodzi prawdopodobnie od imienia Borzysz, poprzednia nazwa osady to Borzischow, wieś była wymieniona w dokumencie z 1419 dotyczącym połączenia dwóch części probostwa parafii Gołąb. Należała do tej parafii do 1926 roku, następnie do parafii w Żyrzynie. Groby zmarłych z Borysowa znajdują się na obecnym cmentarzu parafialnym w Gołębiu.
Kośmin – nazwa tej wsi położonej nad Wieprzem może pochodzić od imienia Kuźmin. Miejscowość była notowana w 1419 roku w dokumencie dotyczącym parafii Gołąb, do której należał Kośmin do 1942 roku, obecnie to parafia Parafianka. W Kośminie urodziła się Zofia Kossak, na cmentarzu w Gołębiu spoczywa jej brat Stefcio Kossak oraz inne osoby z tej miejscowości, np. Franciszek Miaskowski, który był dziedzicem Kośmina.
Kudłów – obecnie nieistniejąca osada, położona między Borową a Gołębiem w pobliżu dzisiejszej miejscowości Matygi. Wieś istniała od 1674 roku do II połowy XIX wieku, została zatopiona przez Wisłę. W księgach metrykalnych parafii Gołąb znajdują się zapisy dotyczące mieszkańców tej miejscowości.
Żyrzyn – ustalenie nazwy jest trudne, ponieważ może ona pochodzić od imienia Żyra lub od słowa „żer” oznaczającego jedzenie, a być może nazwa odnosi się do terenu wyciętego lasu „zerzyn”. W 1419 roku nazwa wsi została zapisana jako Żerzyn (w dokumencie dotyczącym połączenia dwóch części probostwa w Gołębiu). Parafia w Żyrzynie powstała w 1675 roku. Ks. Wojciech Rejmiński wzniósł w Żyrzynie drewnianą kaplicę. Jako budulec wykorzystano drzewo ze starej karczmy proboszczowskiej znajdującej się przy przeprawie przez Wisłę we wsi Gromki między Gołębiem a Wólką Gołębską.
Bibliografia:
- M. Daniłko, „Okruchy historii Gołębia. Zespół sakralny”, Gołąb 2025.
- M. Kamińska, Nazwy miejscowe na terenie b. powiatu stężyckiego , „Onomastica : pismo poświęcone nazewnictwu geograficznemu i osobowemu oraz innym nazwom własnym” 1960, t. 6, nr 1-2, s. 81 – 105.
- M. Rybak, „Żyrzyn i okolice. Zarys dziejów”, Lublin 1997.
- Gmina Puławy owocnie nad Wisłą, red. G. Hołubowicz-Kliza
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/ [dostęp: 11.11.2025].