Z przeprawą przez Wisłę i przebiegającymi tędy drogami związane są średniowieczne karczmy. Z dokumentu wystawionego przez biskupa Wojciecha Jastrzębca w 1419 roku wynika, iż w tym czasie w Gołębiu istniały 4 karczmy należące do plebana. Średniowieczna karczma pełniła funkcje usługowe, tu znajdowały się warsztaty rzemieślnicze, tu podróżni zatrzymywali się na nocleg. Obecność kilku karczm świadczy o tym, że Gołąb był większym ośrodkiem. Prawo do dochodu z 4 karczm zostało powtórzone w przywileju z 1598 roku oraz później: „Dekret, którym przysądzone proboszczom gołąbskim wspólne pastwiska, wolny wyrąb do lasów gołąbskich starościńskich, łowienie ryb po wszystkich jeziorach, szynk po czterech karczmach proboszczowskich, wszelkich krzywd poniesionych nagroda”. Dekret ten został zatwierdzony w Aktach Grodzkich Krakowskich przez ks. Wojciecha Rejmińskiego w 1672 roku.
Dokładniejsze informacje na temat lokalizacji tych budynków zostały zapisane przez ks. Ignacego Gawlikowskiego, proboszcza parafii w latach 1835–1866. W liście do biskupa administratora diecezji lubelskiej ks. Gawlikowski udowadniał prawo proboszczów gołębskich do propinacji i opisał, co się stało z dawnymi karczmami plebańskimi:
Nie przeczę ja, że z cztery karczem do jednej tylko zmniejszyły się, ale twierdzę, że to nie skutkiem Dekretu Referendacji Komisji, ale skutkiem czasu i zniszczenia nastąpiło. […] z czterech karczm było dwie nad Wisłą w Wólce Gołębskiej, gdzie także był spichlerz lądowy do proboszcza należący, a druga pod Matygami w Płoszczyznach jak mówi podanie tutejszych mieszkańców, ale te karczmy przez powodzie i wylewy wiślane nawet 2 gradem […] zniszczone zostały i nie miał proboszcz prawa odbudować onych, skoro tam utracił powierzchnię ziemię, a […] pozostała jeszcze karczma i jeden browarek […]. Nie utrzymuję ja także, żeby karczma proboszczowska miała być z zajazdem, nie liczono mi dochodu przy inkameracji.
AGAD, 190 Centralne Władze Wyznaniowe Królestwa Polskiego, Akta Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego tyczące się Funduszów Kościoła Parafialnego w Gołębiu, lata 1852–1866, sygn. 552, s. 248–249.
Jedna ze wzmiankowanych karczm nad Wisłą w Wólce Gołębskiej znajdowała się przy przewozie zwanym Gromki i tu również istniał spichlerz lądowy. Gromki (lub Gronki albo Wola Gromkowa) były samodzielną wsią notowaną w parafii gołębskiej, w 1664 roku liczyły 22 domy, w 1673 roku tylko dwa domy. Wieś Gromki zaginęła między 178432 a 1789 rokiem. W lustracji starostwa niegrodowego Gołąb odnotowano: „Wieś Wola Gromkowa w dawnej lustracji między przyległościami starostwa tego liczona od czasów niepamiętanych jako te gromady opowiadały spustoszała i zaginęła” (AGAD, sygn. 130 A, Lustracja Starostwa Niegrodowego Gołąb 1789, s. 81v; Gronki). W odległości około 8 km na północ od tych wspomnianych karczm miała się znajdować kolejna w Płoszczyznach, również zniszczona przez powódź i z powodu utraty gruntu nieodbudowana. Czwarta karczma, funkcjonująca jeszcze w XIX wieku, znajdowała się w pobliżu kościoła w Gołębiu.
Zapotrzebowanie na kilka karczm w tych okolicach istniało prawdopodobnie do końca XVI wieku. W lustracji starostwa gołąbskiego z 1615 roku podano informację, iż we wsi istniała nowa karczma, „Budzyn nazywana”, a dawniej „było karczmarzów siedm, których za dekretem Kró Je Ma Pana dzisiejszego zniesiono, a z nich poczyniono zagrodników, którzy są na rolach, z których czynsz ten co y karczmarze do dwora płacą” (AGAD, MK, sygn. 99 B, Archiwum Skarbu Koronnego XLVI – Lustracje, rewizje i inwentarze dóbr królewskich, Starostwo Stężyckie, Villa Gołąb, s. 293). Zniesienie karczmarzy podtrzymał kolejny starosta gołąbski, Jerzy Ossoliński. Zapewne w tamtym czasie liczba osób podróżujących przez Gołąb zmniejszyła się.
Tekst stanowi fragment publikacji „Okruchy historii Gołębia. Zespół sakralny”.
·